Op zoek naar de 'echte' Jansen von Welten

Toen we in 2010 hoorden van het bestaan van de Jansen von Welten zijn we meteen gaan zoeken of hij ergens te krijgen was. Op internet kwamen we terecht bij Baumschule Martin Artner in Oostenrijk die hem in zijn assortiment bleek te hebben. We hadden net een boom bij hem besteld, toen we stuiten op "Stichting 't Olde Ras" in Doesburg, die zich toelegt op het behoud van de oude en zeldzame fruitrassen. In hun verzameling van meer dan 1500 fruitrassen bleek ook de Jansen van Welten te zitten. Wij hebben er twee bomen voor ons 'laten maken'. In het najaar van 2011 konden we die ophalen (zie verslag).
Na een jaar al zagen we dat de 'Oostenrijkse' en de 'Doesburgse' Jansen van Welten van elkaar verschilden: scheuten, bast en blad zagen toch anders uit.
Met die constatering werd de vraag opgeroepen welke van de twee nu de 'echte' Jansen van Welten is. Van
de Jansen van Welten die de National Fruit Collection van Engeland al langer bezit, verwachten wij dat die mogelijkheid zal bieden de vraag te beantwoorden. Daarom werd ook daar een boom besteld.
Maar uiteindelijk zal pas bepaald kunnen worden welke als de 'echte' Jansen van Welten aangemerkt kan worden, als de appels vergeleken kunnen worden met de beschrijvingen ervan in de 19de eeuwse literatuur. Dit geldt ook voor de vermeende identiteit van Jansen van Welten en Dubbele Agaath (zie artikel over de Dubbele Agaath).

In een vorig bericht meldden we dat een kweker in Schleswig-Holstein een Jansen van Welten in zijn assortiment heeft die op de foto ook niet lijkt op de afbeeldingen in de literatuur (zie hoe staat het ermee).

JvW Boysen

Gevraagd naar de herkomst ervan, liet hij me tot mijn verbazing weten dat hij rond 2005 het entmateriaal voor de boom van Rein Baars uit Houten gekregen had. Rein Baars blijkt een genenommeerd pomoloog die intussen een collectie met meer dan 1000 verschillende fruitboomrassen heeft opgebouwd.

 

 

 

 

 

 

 

   de collectie van Rein Baars
   in Houten

 

Ook hem heb ik gevraagd naar de oorsprong van zijn Jansen von Welten. Zijn antwoord is ook weer verbazingwekkend. Hij had het entmateriaal rond 2003 betrokken van de Landwirtschaftliche Lehranstalt Triesdorf in Beieren. Daar is in 1984 een 'Pomoretum' opgezet met intussen zo'n 2400 appelsoorten. Op herhaalde verzoeken om informatie geeft deze Lehranstalt geen antwoord. Wat jammer is, want daarmee wordt de mogelijkheid geblokkeerd de herkomst van de verschillende exemplaren die van de Jansen van Welten in omloop zijn te reconstrueren.

Eerder had de beheerder van de collectie van "t Olde Ras" ons niet willen zeggen waar hij zijn materiaal vandaan had. Aron Aalderik, die met Tesse Brouwer, sinds 2014 de nieuwe eigenaar van "t Olde Ras" is, heeft zich wel de moeite genomen de herkomst van hun Jansen van Welten terug te zoeken: het entmateriaal was verkregen van een pomoloog uit Dinslaken en stamde van een al oudere boom. De naam van de pomoloog heeft hij niet teruggevonden.

  
een mandje met de Jansen von Welten op de fruittentoonstelling van het "t Olde Ras" in 2016. Opmerkelijk is dat deze appel nu weer helemaal niet lijkt op de appels die aan onze uit Doesburg afkomstige bomen groeien!. 

Martin Artner, in wiens Bio-Baumschule we onze eerste Jansen van Welten vonden, heeft laten weten dat hij zijn enten van kwekers in Beieren heeft betrokken: van Baumgartner in Nöham, ofwel van Brenninger in Steinkirchen, dat kon hij niet meer zeggen. In de assortimentslijsten van beide kwekers komt de Jansen van Welten niet meer voor. Dit spoor lijkt daarmee dood te lopen.
Intussen heeft de speurtocht naar een onmiskenbaar echt exemplaar van de Jansen van Welten, via Willy Hennebrüder van de BUND in Lemgo, geleid naar de pomoloog Meinolf Hammerschmidt die in Sörup in Schleswig-Holstein in zijn "Obstmuseum Pomarium Anglicum" intussen meer dan 700 oude soorten bijeengebracht heeft. Hij heeft me laten weten dat hij zijn enten van de Jansen van Welten zo'n 20 jaar geleden betrokken heeft van het Pometum van de Universiteit van Kopenhagen. Mogelijk dat dit spoor ons verder brengt. Naast de Jansen van Welten uit de National Fruit Collection, kan die uit de collectie van de universiteit van Kopenhagen ons m
isschien de zekerheid verschaffen dat we toch de 'echte' Jansen van Welten in huis hebben. 

Uit deze diverse bronnen van herkomst blijkt overigens ook dat de in vergetelheid geraakte Jansen van Welten hier en daar toch in het verborgene voortleefde. Hij zal dan toch wel kwaliteiten hebben die zijn behoud over zo'n twee eeuwen verzekerd hebben. Hoewel Rein Bloem me liet weten dat hij de Jansen van Welten niet meer in zijn collectie heeft: "Het was best een redelijke appel, maar hij onderscheidde zich niet van de meeste anderen uit mijn collectie". Voor Welten is hij, als herinnering aan het verleden als bloeiend dorp temidden van hoofdstamfruitbomen, hoe dan ook het behouden waard.

In 2017 zijn we niet opgeschoten in het vinden van een antwoord op de vraag of we nu een als autheniek aan te merken Janssen von Welten bezitten. Alleen de 'Oostenrijkse' boom (L3) heeft een aantal appels geleverd.

  

En die voldoen niet in alle opzichten aan de kenmerken die in de literatuur genoemd worden. De schil is wél heel vettig, de rode blos is niet purpurachtig rood, heeft geen donkerrode strepen en bruine punten in het rood, het vruchtvlees is niet gelig, een kaneelparfum is niet waarneembaar. Andere kenmerken - zoals een korte steel in diepe een holte, de kelk in een flinke geribde verdieping, soms een 'klompje' bij de steelholte (foto), een klokkenhuis met grote kamers (foto), langwerpige spitse kernen -- zijn er wel. Ook de grootte klopt, alleen toegespitst is de appel niet. 

Dus: is het hem of is het 'm niet? wie het weet mag het zeggen. 

De oogst van 2018 brengt ons niet veel dichter bij een oplossing. De bomen uit Doesburg hebben het dit jaar totaal verschillend gedaan. N2 heeft uitbundig gegroeid en blad gevormd maar, op een enkele na, geen appels. G4 is minimaal gegroeid en heel weinig blad gevormd. Hij ziet er zorgwekkend uit maar er zitten appels aan die wel aan de kleine kant gebleven zijn.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  Jansen von Welten,
   links: G4;
   rechts: N2

De "Oostenrijkse" boom heeft redelijk wat appels gevormd. De "Engelse" is nog niet aan vruchtzetting toe. En om het bericht over de toestand van het ensemble compleet te maken: de Dubbele Agaath heeft ook slechts schlemielig kleine appeltjes geleverd.

De appels van G4, een "Doesburgse", passen bij de orginele beschrijvingen wat kleur en vorm betreffen, ook het klokkenhuis en en pitten lijken te kloppen.
Het vruchtvlees is stevig, vezelig, niet zeer sappig en heeft geen uitgesproken aroma. Na deze lange droge zomer is dat bij veel andere appelsoorten ook het geval.

  

de "Doesburgse" Jansen von Welten in 2018

De schil is heeft de purperrode kleur die in de vroege beschrijvingen enkel door Cornely genoemd wordt. De strepen die de vroege afbeeldingen tonen heeft de schil niet, daarvoor wel de stippen die Cornely noemt. De doorsnede geeft het ruime klokkenhuis en de puntige pitten te zien.

 

De appel van de "Oostenrijker" oogt dit jaar bleker en fletser dan vorig jaar.  Hij lijkt nu wel meer op de Jansen von Welten die Boysen (zie foto boven) in zijn assortiment heeft. Hij is een stuk fruitiger en sappiger dan de dit jaar klein en vlezig uitgevallen "Doesburger". 

 

 

 

 

 

   


de "Oostenrijkse" Jansen van Welten in 2018.

 

2019 : G4 heeft na matige bloei geen appels gevormd. Hij ziet net als vorig jaar niet zeer gezond uit. Mogelijk is de extreme droogte de oorzaak?
De "Oostenrijker" heeft net als eerdere jaren volle goudgele appels, sommigen met een rode blos.
N2 gaat goed. De kroon is door snoeien opener gemaakt. Hij heeft mooie appels gevormd die op de fote van begin september nog niet dieprood van kleur zijn:

 

En: voor het eerst heeft de "Engelse"Jansen van Welten appels van formaat gevormd!
Het nog sprietige boompje buigt door onder het gewicht van een zestal flinke appels. We wachten de rijping nog even af. 

 

Tegen het eind van september zien de appels er zo uit: ze hebben nu mooie purper rode blos met stippen. De diameter is 7--8 cm, hoogte 6--7 cm. De korte steel zit in een diepe holte, de kroonzijde heeft een licht gewelfde verdieping. Het beeld past helemaal bij Cornely's beschrijving van de Jansen von Welten..

 JvW engels 1JvW engels 2

De doorsnede laat de grote kamers van het klokkenhuis zien en de pitten kunnen ook toegespitst genoemd worden:

 JvW engels 4

Het vruchtvlees neigt naar het gelige, sappig, aromatisch, maar de lichte kaneelsmaak is niet opgemerkt. 

Wat nu gezegd kan worden is dat onze twee "Doesburgse" Jansen von Welten grote overeenkomsten tonen met deze deze "Engelse" Jansen von Welten. 
Als we erop mogen vertrouwen dat een gerenommeerde instantie als Engelse National Fruit Collection de authentieke Jansen von Welten bezit, zouden we op grond van de overeenkomsten die onze "Doesburgse" bomen ermee hebben mogen aannemen dat zij als 'echte' Jansen von Welten mogen worden gezien.
Een DNA-test zou uitkomst over de verwantschap brengen. Maar ook dan blijft de vraag of de boom in National Fruit Collection identiek is aan de Jansen von Welten die begin 19de eeuw beschreven werd, of hij op een of ander manier te herleiden is op zo'n exemplaar.